متن زیر، ترجمهی مقالهای است که به همراه خانم دکتر معیرینیا برای شمارهی اخیر مجلهی بوراسکا Burrasca با عنوان «دنیای پنجم» تهیهکردیم. بوراسکا موضوع خود را اینطور تشریحکردهبود:
بوراسکا ورای تقسیمبندیهای بیمورد موجود، به دنبال ایدههای نویسندگان برای دنیای پنجم است. … چگونه ممکن خواهدبود که کانسپتهای آرمانشهر، دگرشهر، و ناکجاآباد (اتوپیا، هتروتوپیا، و دیستوپیا) در دنیای معاصر بازتعریف شوند؟ آیا هنوز ممکن است که در جامعهی پساسرمایهداری کنونی بتوانیم یک بار دیگر به نوعی تفکر بنیانی برگردیم که مثل لوحی سپید از تولید معانی جدید استقبالکند؟ معمارها در چنین بستری چه میتوانندبکنند؟ بادرنظرگرفتن موج جدید گرایش به آثار نویسندگان سوررئالیست، مانند جودوروفسکی و مباحث فلسفی نوظهوری مثل رئالیسم عجیب (Wierd Realism)، آیا میتوان به وجود نوعی واقعیت جادویی اندیشید که بتواند بهطوری عجیب عرصهی اجتماعی و البته معماری ما را تحتتاثیرقراردهد؟

کاور شمارهی پنجم مجلهی بوراسکا
http://www.burrasca.eu/issue-5-5th-world/
آیا میتوان به وجود نوعی واقعیت جادویی اندیشید که بتواند عرصهی اجتماعی و البته معماری ما را بهطوری عجیب تحتتاثیرقراردهد؟
ما درطول تاریخ ما بهتکرار دنیاهای گوناگونی را ساخته وآن را دنیای خود خواندهایم. هر دنیا را یک نیاز اصلی بهپیشمیراند و بهمحضاینکه آن نیاز برآوردهشود ما به سطح بالاتری از نیازها در هرم مازلو میرویم. دنیاهایی وجوددارند که آمادهاند تا بالاترین ظرفیتهای خود رشدکنند و به سطح خودشکوفایی (self-actualization) برسند. ترکیب مناسب شرایط اقتصادی و فناوری میتواند منجر به ظهورنوعی دنیاهای دیجیتالی شود که توسط «بازیکنها» ایجاد و مدیریتمیشوند. این احساس خداگونه چنین دنیاهایی را بهپیشمیراند و فرصتهای بیپایان موجود در این رایاآرمانشهرها (cyber-utopia) باعث رونق و پیشرفت آنها میشود.
اگر ما تاریخ هرجامعهای را بهشکلی انتزاعی بررسیکنیم نیاز به غذا و سرپناه، ابتداییترین پیشرانههای اجتماع هستند. سپس، جنگهای اتفاقمیافتند و این انگیزه را بهسمت امنیت متمایلمیکنند. درنتیجه هرکسی سعیمیکند پیشرفتهترین فناوری را دراختیاربگیرد تا امنیتداشتهباشد. این رقابت منجر به انقلاب صنعتی و دسترسی آسان به غذا و سرپناه برای بسیاری از مردم میشود. طبیعتا دراین مرحله انسانها شروعمیکنند به فکرکردن دربارهی جایگاهشان در هستی ونیازشان به دوستداشتن و دوستداشتهشدن. بلافاصله بعد از این مرحله نیاز به محترمشمردهشدن و پیداکردن جایگاهی در سلسلهمراتب اجتماعی تبدیل به انگیزهی جدید میشود.
این چرخه در ظهور و سقوط بسیاری از تمدنها قابلتشخیص است. آنچه ما هماکنون تجربهمیکنیم جز دریک مورد چندان متفاوت نیست؛ ما درحال تجربهی مرحلهی جدیدی برای اولین بار هستیم: زندگی مجازی. با پیروی از هرم مازلو، دنیای بعدی نمی تواند درباره ی چیزی جز خودشکوفایی باشد؛ انسانی خداگونه بودن که خلقمیکند و بر قلمرو خود حکممیراند. ما پیشاپیش گوشهای از نیاز خود به احترام را ازطریق بازیهای کامپیوتری برآوردهکردهایم. حالا زمان خودشکوفایی است.

هرم مازلو
… دنیای بعدی نمی تواند درباره ی چیزی جز خودشکوفایی باشد؛ انسانی خداگونه بودن که خلقمیکند و بر قلمرو خود حکممیراند.
درحالیکه ماشینها درحال تولید غذا و تامین خدمات برای برآوردن نیازهای اولیهی ما هستند، ما میتوانیم در یک دنیای موازی بر خودشکوفایی متمرکزشویم. در این دنیای جدید می ةوانیم ملت جدیدی بسازیم و سپس شروع کنیم به اکتشاف، گسترش، بهرهبرداری و منهدمکردن (eXplore, eXpand, eXploit, and eXterminate). اما اغواکنندهترین وجه چنین رایاآرمانشهری نامحدودبودن تعداد شخصیتها و فضاهاست. چنین ظرفیتی افقهای جدیدی را پیشروی ما می گشاید.
چنین دنیایی همین الان هم در مقیاسی کوچکتر وجوددارد. بازیهای استراتژی، و مخصوصا ژانر ۴x از محبوبترین بازیها هستند. تنها مشکل اینجاست که این بازیها به اندازهی کافی واقعی نیستند. کارگرها/سربازان دستههایی از برنامههای خودکار هستند و فرماندادن به این برنامهها نیاز ما به اعتبار را برآوردهنمیکند. ازسوی دیگر، سرمایه در این دنیاها معمولا چالش بزرگی است و واحدهای پول واقعی نیستند. سوال اینجاست که آیا ما می ةوانیم به کارگرها/سربازان واقعی پول واقعی بپردازیم تا برای ما یک رایاآرمانشهر بسازند؟ و احتی اگر چنین امکانی داشتیمُ آیا مردم حاضر به قرارگرفتن در سطوح مختلف چنین دنیایی خواهندبود؟
از منظر فنی، تمام ملزومات یک مهاجرت کلی فراهم است. ظرفیت پردازش رایانهها و زیرساختهای اینترنت قادرند ازپس تعداد شگفتانگیزی از فعالیتهای همزمان برآیند. دستگاههای حرکتسنج، مانند کینکت، فعالیتهای فیزیکی رایاکارگر/رایاسربازها را به توسعهی رایاجهانها ترجمهمیکنند. خدمات بانکی الکترونیکی به اندازهی کافی پیشرفته هستند که تمامی نقلوانتقالات لازم را انجامدهند. هیچ محدودیتی در شخصیتهای تخیلی که بتوانیم نقش آنها را بازیکنیم نداریم. و از همه جالبتر، معماری و شهرسازی به سطحی از تخصص رسیده که بتواند یک دنیای کامل را با تمام جزییاتش بازسازیکند.

دهقان مجازی
عکس پسزمینه از بازی Godus
ازسوی دیگر، ظرفیتهای فنی باعث تحقق هیچ ایدهای نمیشود مگر اینکه جریان مالی آن ایده سودآوری آن را ثابتکند. گرچه یک رایاجهان به هیچگونه مصالح ساختمانی نیازنخواهدداشت، هنوز نیروی کارگران خواهدبود و کسی باید این هزینه را بپردازد. درواقع تبادلات مالی صنعت بازی قابلمقایسه با یک نظام استخدامی واقعی است. گزارش رسانه ی بازیهای جهانی نیوزو (NewZoo Global Games) تبادلات مالی سالیانهی متعلق به سال ۲۰۱۵ را ۹۱/۵ میلیارد دلار نشانمیدهد که ۹درصد بیشتر از سال ۲۰۱۴ است و در سالهای آینده حتما بیشتر خواهدشد. بهگزارش سالانه ی ای.اس.اِی ESA در سال ۲۰۱۵، ۱۵۰میلیون آمریکایی از بازیهای کامپیوتری استفادهمیکنند و در۶۳درصد خانههای آمریکا دستکم یک نفر هست که بهطورمنظم بازیکامپیوتریمیکند. این عدد بهراحتی برای اینکه یک ملت نامیدهشود کافیاست.
همانطور که کاب در فیلم تلقین (Inception) متوجهشدهبود، ما نیازبه نسلی داریم از معماران مستعد با تخیلی نامحدود همچون آریادنهی فیلم تلقین تا بتوانیم دنیای پنجم را بسازیم. دانشجویان معماری تمامی مهارتهای لازم را برای چنین ماموریتی دارند. بسیاری از آنها حتی خسته ازمحدودیتهای دنیای واقعی بهدنبال شغلهایی در حرفهی معماری هستند که بتوانند استفاده ی بیشتری از تخیلشان کنند. بسیاری از هنرمندان گرافیک کامپیوتری یا سیجیآرتیستها اجزای کوچکی از محیطهای بازی یا فیلم را میسازند و میفروشند. هرآنچه که برای یک مهاجرت کلی به یک رایاجهان داریم مهیاست.
شاید ۶سال پیش زمانی که مردم فیلم تلقین را دیدند، دیدن یک دنیای کاملا مجازی برای آنها یک شوک بود. اما امروز مردمی را میبینیم که در خیابانها بهدنبال گونههای کمیاب پوکیمون میدوند. مرز بین دنیاها باریکتر و باریکتر و روان ما برای تجربهی یک زندگی سایبری یا رایازیست آمادهمیشود. درهمینحال، واقعیت مجازی به عرصههایی واردمیشود که حتی استنلی جی.واینباوم در سال ۱۹۳۵ قادر به تصور آنها نبود. واقعیت افزوده برای ارائهی محصولات و درنمایشگاههای مختلف در سراسر دنیا استفادهمیشود. زمانی که تجربهی واقعیت مجازی منحصر به تورهای ویآیپی بود و هولوگرامها را فقط میشد در فیلمهای علمیتخیلی دید گذشته و ما در آستانهی عضر جدیدی هستیم که وجود ما میتواند به وسعت خیال ما گستردهشود؛ دنیایی جدید با پتانسیلهایی شگفتانگیز که باید کشفشان کرد.
